![\"\"](\"http:\/\/www.fjala.info\/2014\/arben_xhaferi.jpg\" "\\"Arb\u00ebn")
Ekskluzivisht p\u00ebr gazet\u00ebn \u201cStandard\u201d nj\u00eb prej mendimtar\u00ebve t\u00eb rrall\u00eb t\u00eb trevave shqiptare i p\u00ebrgjigjet historis\u00eb dhe dilemave shqiptare p\u00ebr l\u00ebvizjet e mendimit ose \u00e7far\u00eb shoq\u00ebroi ndryshimet e m\u00ebdha n\u00eb Evrop\u00eb nga l\u00ebvizjet kulturore n\u00eb epoka.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb intervist\u00eb ekskluzive p\u00ebr \u2018Standard\u2019, Xhaferi nd\u00ebr t\u00eb tjera thot\u00eb: Neoshqiptarizmi u shqua m\u00eb shum\u00eb se l\u00ebvizjet e tjera, p\u00ebr shkak se si nocion arriti t\u00eb ng\u00ebrthente n\u00eb vete pik\u00ebsynimet kryesore kulturore, por edhe politike, ekonomike t\u00eb shqiptar\u00ebve..
\n– Aty ku nacionalizmi ka qen\u00eb ideal frym\u00ebzues, aty zhvillimi \u00ebsht\u00eb i pandalsh\u00ebm, aty madje m\u00eb leht\u00eb nd\u00ebrtohet shteti funksional ligjor dhe aty ku nacionalizmi \u00ebsht\u00eb i rrejsh\u00ebm, i keqp\u00ebrdorur p\u00ebr q\u00ebllime t\u00eb tjera, shfaqen procese degjeneruese q\u00eb e komprometojn\u00eb at\u00eb.
\n– N\u00eb Evrop\u00eb, q\u00eb nga fillimi ndodhi p\u00ebrplasja nd\u00ebrmjet doktrin\u00ebs s\u00eb krishter\u00eb t\u00eb m\u00ebshir\u00ebs, t\u00eb mosdhun\u00ebs dhe mend\u00ebsis\u00eb luftarake, protofashiste t\u00eb evropian\u00ebve. Kjo p\u00ebrplasje q\u00eb krijonte situat\u00eb konfliktuale u zgjidh duke lejuar luft\u00ebn (dhun\u00ebn) kund\u00ebr jo krishter\u00ebve (kryq\u00ebzatat) dhe kund\u00ebr shpirtrave t\u00eb lig\u00eb(inkuizicioni).
\n– Mungesa e nj\u00eb institucioni, e nj\u00eb strukture hierarkike fetare, krijon hap\u00ebsir\u00eb p\u00ebr voluntariz\u00ebm, p\u00ebr anarki, ku \u00e7dokush mund t\u00eb marr\u00eb vendime n\u00eb em\u00ebr t\u00eb mysliman\u00ebve t\u00eb bot\u00ebs. Edhe sa koh\u00eb do t\u00eb vazhdoj\u00eb ky konfuzion, askush nuk di.
\n– Dy luft\u00ebrat bot\u00ebrore, tragjedin\u00eb q\u00eb shkaktuan ato, zbulimi i krimeve masive t\u00eb ndodhura n\u00eb sistemet komuniste, terrorizmi, zgjerimi i vlerave t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb s\u00eb konsumit, shkat\u00ebrrimi i ambientit dhe p\u00ebrfundimisht globalizmi disi e ngulfat\u00ebn optimizmin e mendimtar\u00ebve t\u00eb shekullit XIX dhe t\u00eb fillimit t\u00eb shekullit XX. D\u00ebshp\u00ebrimi e z\u00ebvend\u00ebsoi utopin\u00eb.
\n– Kemi letrar\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj, k\u00ebng\u00ebtar\u00eb t\u00eb shk\u00eblqyesh\u00ebm operistik\u00eb, aktor\u00eb t\u00eb shk\u00eblqyesh\u00ebm etj., mir\u00ebpo ende nuk arrijm\u00eb, bie fjala, t\u00eb lirohemi nga modelet anakronike t\u00eb varrimit ose t\u00eb dasm\u00ebs.<\/p>\n
Intervistoi: Violeta Murati<\/strong><\/p>\n N\u00eb hap\u00ebsirat shqiptare vlojn\u00eb nismat, ato individuale, grupore ose institucionale. Brenda nj\u00eb hap\u00ebsire t\u00eb vog\u00ebl shfaqen ide diametralisht t\u00eb kund\u00ebrta, si n\u00eb p\u00ebrmbajtje, ashtu edhe n\u00eb form\u00eb. Bashk\u00ebjetojn\u00eb stile t\u00eb ndryshme, klasikja me post-modernen, folklorizmi me modernen, naivizmi me surealizmin, manierizmi oriental me inovacionizmin oksidental, ki\u00e7i me estetizmin etj. Kjo d\u00ebshmon se kultura jon\u00eb ende nuk \u00ebsht\u00eb e konsoliduar. Kulturologu, politikani dhe mendimtari Arb\u00ebn Xhaferi n\u00eb k\u00ebt\u00eb intervist\u00eb ekskluzive p\u00ebr \u201cStandard\u201d p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb merr n\u00eb shqyrtim dilemat e l\u00ebvizjeve tona mendore dhe kulturore p\u00ebrball\u00eb epokave. Nd\u00ebrsa shprehet p\u00ebr nj\u00eb lidhje organike me l\u00ebvizjet politike se ne \u201csot e k\u00ebsaj dite nuk kuptojm\u00eb r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e gjithanshme t\u00eb ides\u00eb s\u00eb shtetit ligjor, standardit p\u00ebr mbrojtje t\u00eb lirive dhe t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut, domosdoshm\u00ebrin\u00eb p\u00ebr verifikim shkencor t\u00eb gjitha ideve q\u00eb jan\u00eb n\u00eb funksion t\u00eb organizimit shoq\u00ebror, nxitjen e hulumtimit t\u00eb fenomeneve dhe p\u00ebrfundimisht r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e ndarjes s\u00eb shtetit prej religjionit\u201d. E vetmja l\u00ebvizje sipas Xhaferit, par exelence ka qen\u00eb neoshqiptarizmi i viteve \u201830, q\u00eb e konsideron l\u00ebvizje politike q\u00eb synonte ta ndryshonte, ta korrigjonte kodin qytet\u00ebrues t\u00eb shqiptar\u00ebve, ta evropianizonte at\u00eb. Kjo ide b\u00ebri ndryshimin e struktur\u00ebs mendore t\u00eb njeriut\u2026 Dhe sa p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjen e globalizmit sot, ideologu thot\u00eb se \u201cinstaloi rregullat n\u00eb tregun e p\u00ebrgjithsh\u00ebm q\u00eb p\u00ebrfundimisht i rr\u00ebnoi, jo vet\u00ebm \u00ebndrrat romantike, por edhe konceptet p\u00ebr artin\u201d.<\/p>\n A jeni t\u00eb mendimit se n\u00eb Shqip\u00ebri p\u00ebrve\u00e7 neoshqiptarizmit nuk ka lul\u00ebzuar ndonj\u00eb l\u00ebvizje tjet\u00ebr kulturore q\u00eb t\u00eb shkund\u00eb psikik\u00ebn e shqiptar\u00ebve?<\/strong><\/p>\n – N\u00eb hap\u00ebsirat shqiptare vlojn\u00eb iniciativat, ato individuale, grupore ose institucionale. Brenda nj\u00eb hap\u00ebsire t\u00eb vog\u00ebl shfaqen ide diametralisht t\u00eb kund\u00ebrta si n\u00eb p\u00ebrmbajtje, ashtu edhe n\u00eb form\u00eb. Bashk\u00ebjetojn\u00eb stile t\u00eb ndryshme, klasikja me post-modernen, folklorizmi me modernen, naivizmi me surealizmin, manierizmi oriental me inovacionizmin oksidental, ki\u00e7i me estetizmin etj. Kjo d\u00ebshmon se kultura jon\u00eb ende nuk \u00ebsht\u00eb e konsoliduar. Edhe n\u00eb shoq\u00ebrit\u00eb tjera ka antagonizma t\u00eb till\u00eb, iniciativa vend e pavend, por megjithat\u00eb dihet \u00e7ka \u00ebsht\u00eb tendenc\u00eb kryesore qoft\u00eb n\u00eb politik\u00eb, kultur\u00eb, apo n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn e zhvillimit t\u00eb biznesit. Popujt q\u00eb kan\u00eb tradit\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme kulturore kan\u00eb arritur t\u2019u b\u00ebjn\u00eb ball\u00eb huazimeve pa kriter, k\u00ebshtu q\u00eb kancona italiane apo shansona franceze arrit\u00ebn t\u2019i b\u00ebnin ball\u00eb muzik\u00ebs rok.<\/p>\n N\u00eb shoq\u00ebrit\u00eb per\u00ebndimore ndryshimet jan\u00eb dinamike, ve\u00e7mas n\u00eb fush\u00ebn e krijimtaris\u00eb, por megjithat\u00eb vlerat nuk relativizohen, pa marr\u00eb parasysh statusin, vler\u00ebn e nj\u00eb vepre n\u00eb treg.<\/p>\n Korrigjimi i vler\u00ebsimeve t\u00eb gabuara b\u00ebhet shpejt. Van Gogu ishte shum\u00eb i varf\u00ebr, ngaq\u00eb nuk arriti t\u00eb shiste asnj\u00ebr\u00ebn nga veprat e tij, por pas vdekjes s\u00eb tij ato mor\u00ebn \u00e7mime marramend\u00ebse.<\/p>\n Neoshqiptarizmi u shqua m\u00eb shum\u00eb se l\u00ebvizjet e tjera, p\u00ebr shkak se si nocion arriti t\u00eb ng\u00ebrthente n\u00eb vete pik\u00ebsynimet kryesore kulturore, por edhe politike, ekonomike t\u00eb shqiptar\u00ebve. Madje do t\u00eb thosha se neoshqiptarizmi ishte, par exelence, l\u00ebvizje politike, q\u00eb synonte ta ndryshonte, ta korrigjonte kodin qytet\u00ebrues t\u00eb shqiptar\u00ebve, ta evropianizonte at\u00eb. Kjo ide, ndryshimi i struktur\u00ebs mendore t\u00eb njeriut, n\u00eb shekullin XIX dhe XX ishte shum\u00eb e p\u00ebrhapur. Rr\u00ebnj\u00ebt e nj\u00eb k\u00ebrkese t\u00eb till\u00eb duhet k\u00ebrkuar n\u00eb periudh\u00ebn e Rilindjes (Renesans\u00ebs), pastaj te Rusoi, G\u00ebteja, Marksi dhe Ni\u00e7eja, i cili, pasi e shpalli Zotin t\u00eb vdekur, e p\u00ebruroi mbinjeriun, krijes\u00ebn q\u00eb mund t\u00eb ekzistoj\u00eb edhe pa Zotin.<\/p>\n N\u00eb Rusin\u00eb komuniste, po ashtu u eksperimentua me iden\u00eb e krijimit t\u00eb njeriut t\u00eb ri sovjetik, por kjo ide nuk ishte aq naive sa idet\u00eb e mendimtar\u00ebve t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb q\u00eb p\u00ebrpiqeshin t\u2019i zgjidhin problemet e thella shoq\u00ebrore me teorit\u00eb e ashtuquajtura t\u00eb dezalienimit. Njeriu i ri sovjetik nuk u identifikua me nocionin rus, p\u00ebr shkak t\u00eb strategjis\u00eb s\u00eb asimilimit t\u00eb efektsh\u00ebm dhe t\u00eb pahetuesh\u00ebm. Njeriu i ri nuk ishte as rus, as lituanez, as gjeorgjian, as kazak, turkmen, kirgiz, por sovjet q\u00eb, n\u00eb fakt, i kishte t\u00eb gjitha tiparet e rusit, gjuh\u00ebn, kultur\u00ebn n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi.<\/p>\n Nga t\u00eb gjitha k\u00ebto p\u00ebrsiatje, vet\u00ebm neoshqiptarizmi ishte ide reale, e d\u00eblir\u00eb, pa at\u00eb pretenciozitet, megalomani dhe djall\u00ebzi t\u00eb teorive t\u00eb tjera t\u00eb asaj kohe. Derisa t\u00eb tjer\u00ebt synonin ta sovjetizonin, ta serbizonin, ta hispanizonin Evrop\u00ebn, shqiptar\u00ebt k\u00ebrkonin ta evropianizonin veten. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb dallim strategjik.<\/p>\n Natyrisht ka pasur edhe l\u00ebvizje t\u00eb tjera kulturore, por shumica prej tyre kishin karakter individual dhe ishin n\u00eb funksion t\u00eb bartjes s\u00eb vlerave dhe tendencave q\u00eb ekzistonin n\u00eb katedra t\u00eb ndryshme t\u00eb universiteteve t\u00eb huaja ku studionin shqiptar\u00ebt. Mir\u00ebpo ato nuk u shnd\u00ebrruan n\u00eb l\u00ebvizje, pos n\u00ebse nga ky kategorizim e p\u00ebrjashtojm\u00eb periudh\u00ebn e komunizmit, kur krijimtaria varej kryek\u00ebput nga dogmat q\u00eb i pati imponuar ideologjia komuniste.<\/p>\n A kemi pasur truall, flasim edhe para koh\u00ebs s\u00eb diktatur\u00ebs, q\u00eb vendi yn\u00eb t\u00eb prodhoj\u00eb elit\u00eb intelektuale, q\u00eb t\u00eb p\u00ebrcjell\u00eb rrymat kulturore evropiane?<\/strong><\/p>\n – Gjithsesi. Vet\u00ebm n\u00eb fush\u00ebn e krijimtaris\u00eb statusi shoq\u00ebror nuk \u00e7on kandar. Dhuruesi i talentit, at\u00eb e ka ndar\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb barabart\u00eb n\u00eb t\u00eb gjitha shtresat shoq\u00ebrore dhe popuj, pa marr\u00eb parasysh madh\u00ebsin\u00eb e tyre. Madje popujt e vegj\u00ebl zakonisht jan\u00eb m\u00eb t\u00eb motivuar q\u00eb t\u00eb merren me krijimtari letrare, figurative, muzikore sesa me hulumtime shkencore.<\/p>\n Tanim\u00eb jan\u00eb krijuar kushte elementare politike, ekonomike dhe profesionale q\u00eb krijuesit shqiptar\u00eb, duke i p\u00ebrcjell\u00eb rrymat e ndryshme kulturore, t\u00eb dallojn\u00eb tendenc\u00ebn kryesore nga ato an\u00ebsore dhe t\u00eb krijojn\u00eb vepra t\u00eb nivelit evropian. K\u00ebto maja, n\u00eb disa fusha q\u00eb tani jan\u00eb arritur.<\/p>\n \u00cbsht\u00eb nj\u00eb th\u00ebnie q\u00eb i vishet regjisorit Orson Uells, i cili vler\u00ebson se krijimtaria artistike nuk varet gjithaq nga \u00e7far\u00ebsia e sistemi shoq\u00ebror. Zviceran\u00ebt, pun\u00ebtor\u00eb t\u00eb zellsh\u00ebm dhe t\u00eb disiplinuar, thot\u00eb ai, n\u00eb pes\u00eb shekujt e kaluar kan\u00eb prodhuar vet\u00ebm or\u00ebn precize, nd\u00ebrkaq italian\u00ebt anarkik\u00eb, t\u00eb zhurmsh\u00ebm, skandaloz\u00eb, komplotist\u00eb, hedonist\u00eb kan\u00eb krijuar vepra kulmore artistike n\u00eb t\u00eb gjitha fushat e kultur\u00ebs. P\u00ebr Bodlerin arti \u00ebsht\u00eb lulja e s\u00eb keqes. Shpeshher\u00eb e keqja, vuajtja, rreziku, n\u00ebn\u00e7mimi jan\u00eb motive m\u00eb t\u00eb fuqishme p\u00ebr krijimtari sesa mir\u00ebqenia, ahengu, siguria, vardisja\u2026 P\u00ebr k\u00ebto shkaqe besoj se krijimtaria artistike \u00ebsht\u00eb shans p\u00ebr popujt e vegj\u00ebl, pra edhe p\u00ebr shqiptar\u00ebt q\u00eb t\u2019i afirmojn\u00eb vlerat komb\u00ebtare.<\/p>\n Pse tek ne, ashtu si edhe mentaliteti q\u00eb zapton Ballkanin, gjithmon\u00eb nxitojm\u00eb p\u00ebr t\u00eb arritur dhe kurr\u00eb nuk jemi n\u00eb koh\u00eb me Evrop\u00ebn?<\/strong><\/p>\n – P\u00ebr shkak se pjesa d\u00ebrmuese e ballkanasve nuk e njohin Evrop\u00ebn, por e paragjykojn\u00eb at\u00eb. Mosnjohja e Evrop\u00ebs \u00ebsht\u00eb pasoj\u00eb e paragjykimeve m\u00eb t\u00eb ul\u00ebta, m\u00eb arrogante, t\u00eb tipit \u201ckurva plak\u00eb\u201d apo kontinent i degjeneruar etj. Por jo vet\u00ebm kaq. Shqiptar\u00ebt, ndon\u00ebse nuk kan\u00eb distanc\u00eb nga Evropa, megjithat\u00eb, edhe ato vlera q\u00eb i njohin, nuk i trajtojn\u00eb seriozisht, si di\u00e7ka fondamentale p\u00ebr nj\u00eb shoq\u00ebri moderne. Jemi t\u00eb prir\u00eb ta pranojm\u00eb form\u00ebn, pa obligime ndaj p\u00ebrmbajtjes. E duam hedonizmin evropian, por jo stoicizmin, p\u00ebrkushtimin ndaj pun\u00ebs, seriozitetin e tyre, respektimin e ligjit. Gjenetika, origjina apo gjeografia nuk jan\u00eb p\u00ebrcaktues t\u00eb mjaftuesh\u00ebm t\u00eb identitetit evropian, por sistemi i vlerave.<\/p>\n Zhvillimi politik, ekonomik dhe qytet\u00ebrues i Evrop\u00ebs ka nj\u00eb parahistori t\u00eb gjat\u00eb dhe nuk \u00ebsht\u00eb aspak rast\u00ebsi. Dokumenti i par\u00eb q\u00eb ngushton hap\u00ebsir\u00ebn e sovranit (mbretit) dhe q\u00eb paralajm\u00ebron konceptin e shtetit ligjor, parakushtit p\u00ebr zhvillim t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb, Magna Carta Libertatum, u hartua m\u00eb 15.6.1215. Ky ishte dokumenti i par\u00eb q\u00eb e kufizoi pushtetin absolut t\u00eb mbretit (John Laclandit, Gjonit Patok\u00eb) dhe krijoi kushte p\u00ebr p\u00ebrhapjen e ides\u00eb, t\u00eb standardit kushtetues q\u00eb garanton mbrojtjen e drejtave dhe lirive e njeriut. Ky dokument ka r\u00ebnd\u00ebsi historike, ngaq\u00eb e hapi shtegun p\u00ebr humanizim t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb. Kjo ndodhi shekuj m\u00eb par\u00eb.<\/p>\n Po ashtu nuk kuptohet drejt se hulumtimi shkencor ishte shum\u00eb i hersh\u00ebm dhe aspak i rast\u00ebsish\u00ebm q\u00eb, nga ana tjet\u00ebr, duke tentuar t\u2019i verifikoj\u00eb t\u00eb v\u00ebrtetat n\u00eb librat e shenjt\u00eb hapi shtegun p\u00ebr konceptet shekullare, p\u00ebr ndarje t\u00eb kish\u00ebs, religjionit nga shteti, t\u00eb v\u00ebrtetave shkencore nga dogmat. K\u00ebto ndryshime, lufta kund\u00ebr obskurantizmit mesjetar, k\u00ebrkonin njer\u00ebz me guxim t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm, q\u00eb adhuronin t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn m\u00eb shum\u00eb sesa q\u00eb frik\u00ebsoheshin nga pasojat e demaskimit t\u00eb dogmave, q\u00eb e mposhtnin frik\u00ebn fal\u00eb p\u00ebrkushtimit p\u00ebr ta zbuluar dhe kumtuar t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn.<\/p>\n N\u00eb Evrop\u00eb, q\u00eb nga fillimi ndodhi p\u00ebrplasja nd\u00ebrmjet doktrin\u00ebs s\u00eb krishter\u00eb t\u00eb m\u00ebshir\u00ebs, t\u00eb mosdhun\u00ebs dhe mend\u00ebsis\u00eb luftarake, protofashiste t\u00eb evropian\u00ebve. Kjo p\u00ebrplasje q\u00eb krijonte situat\u00eb konfliktuale u zgjidh duke lejuar luft\u00ebn (dhun\u00ebn) kund\u00ebr jo krishter\u00ebve (kryq\u00ebzatat) dhe kund\u00ebr shpirtrave t\u00eb lig\u00eb (inkuizicioni).<\/p>\n Evropa, vazhdimisht arrin t\u00eb gjej\u00eb zgjidhje p\u00ebr problemet q\u00eb krijojn\u00eb pengesa p\u00ebr zhvillim t\u00eb m\u00ebtejm\u00eb t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb, q\u00eb s\u2019mund t\u00eb thuhet p\u00ebr qytet\u00ebrimet e tjera. Bie fjala, pas shp\u00ebrb\u00ebrjes s\u00eb Perandoris\u00eb Otomane detyrimisht humbi funksionin edhe institucioni q\u00eb krijonte unitet n\u00eb bot\u00ebn islame, kalifi, kalifati. Ky institucion ng\u00ebrthente n\u00eb vete dy funksione kryesore, at\u00eb t\u00eb prij\u00ebsit politik dhe at\u00eb t\u00eb prij\u00ebsit fetar. Mungesa e nj\u00eb institucioni, e nj\u00eb strukture hierarkike fetare, krijon hap\u00ebsir\u00eb p\u00ebr voluntariz\u00ebm, p\u00ebr anarki, ku \u00e7dokush mund t\u00eb marr\u00eb vendime n\u00eb em\u00ebr t\u00eb mysliman\u00ebve t\u00eb bot\u00ebs. Edhe sa koh\u00eb do t\u00eb vazhdoj\u00eb ky konfuzion, askush nuk di. Mungojn\u00eb energjit\u00eb nd\u00ebrmarr\u00ebse, guximi q\u00eb p\u00ebrmes hulumtimit t\u00eb verifikohen vlerat e tradit\u00ebs, q\u00eb n\u00eb fakt nuk jan\u00eb vlera, por kot\u00ebsi q\u00eb kan\u00eb dep\u00ebrtuar dhe shtresuar me shekuj. Kjo munges\u00eb e nd\u00ebrmarr\u00ebsis\u00eb, kjo p\u00ebrtaci ka dep\u00ebrtuar edhe n\u00eb kultur\u00ebn ton\u00eb.<\/p>\n Evropa me guxim ec p\u00ebrpara duke rr\u00ebnuar barrierat ataviste, tabu temat q\u00eb e bllokojn\u00eb trurin, ajo me vendosm\u00ebri i z\u00ebvend\u00ebson idet\u00eb e vjetra penges\u00ebtare me ide t\u00eb reja q\u00eb n\u00eb fakt \u00ebsht\u00eb fsheht\u00ebsia se si krijohet historia e v\u00ebrtet\u00eb.<\/p>\n Pra, ne sot e k\u00ebsaj dite nuk kuptojm\u00eb r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e gjithanshme t\u00eb ides\u00eb s\u00eb shtetit ligjor, standardit p\u00ebr mbrojtje t\u00eb lirive dhe t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut, domosdoshm\u00ebrin\u00eb p\u00ebr verifikim shkencor t\u00eb gjitha ideve q\u00eb jan\u00eb n\u00eb funksion t\u00eb organizimit shoq\u00ebror, nxitjen e hulumtimit t\u00eb fenomeneve dhe p\u00ebrfundimisht r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e ndarjes s\u00eb shtetit prej religjionit. Sot n\u00eb t\u00eb gjitha shtetet e Ballkanit, politikan\u00ebt k\u00ebrkojn\u00eb ndihm\u00ebn e faktorit religjioz p\u00ebr legjitimimin e tyre politik, moral dhe partiak. Kjo gjithsesi nuk ndodh n\u00eb shtetet evropiane.<\/p>\n N\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb kultur\u00ebs evropiane, k\u00ebto vlera, pa t\u00eb cilat nuk mund t\u00eb funksionoj\u00eb nj\u00eb shtet modern, jan\u00eb t\u00eb njohura me shekuj dhe ne, n\u00ebse d\u00ebshirojm\u00eb t\u00eb jemi evropian\u00eb, duhet para s\u00eb gjithash t\u2019i pranojm\u00eb, t\u2019i interiorizojm\u00eb k\u00ebto standarde n\u00eb sistemin ton\u00eb t\u00eb vlerave.<\/p>\n A mund t\u00eb studiohet si l\u00ebvizje kulturore revolucioni kulturor q\u00eb shpalli diktatura pra \u201csoc-realizmi\u201d?<\/strong><\/p>\n – L\u00ebvizjet kulturore fitojn\u00eb pesh\u00eb n\u00ebse pas tyre q\u00ebndron nj\u00eb mekaniz\u00ebm i fuqish\u00ebm financiar dhe politik, pra shteti. N\u00eb bot\u00ebn per\u00ebndimore k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje i rregullon tregu, sistemi kompleks i menaxher\u00ebve, mecen\u00ebve, producent\u00ebve dhe krijuesve. N\u00eb shtetet e kampit socialist, l\u00ebvizjet e ndryshme kulturore organizoheshin, financoheshin dhe kontrolloheshin prej shtetit. Kjo l\u00ebvizje n\u00eb Bashkimin Sovjetik mori emrin Proletkult (Organizata Proletare Kulturore dhe Iluministe). Kjo l\u00ebvizje do t\u00eb duhej t\u00eb krijonte, si\u00e7 u tha, Njeriun e Ri, t\u00eb virtytsh\u00ebm sovjetik. Sipas doktrin\u00ebs komuniste, \u00e7do veprimtari krijuese duhet t\u00eb ket\u00eb mesazh konstruktiv, mision edukativ, ideologjikisht utilitar.<\/p>\n Nj\u00eb mori krijuesish t\u00eb m\u00ebdhenj, duke filluar prej regjisorit antologjik Ajnzejshtajnit, letrar\u00ebve, Gorkit, Sholohovit, Aragonit, kompozitorit Hans Eisleri, e deri te piktori B. Vladimirov u v\u00ebn\u00eb n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb form\u00ebsimit t\u00eb l\u00ebvizjes kulturore q\u00eb mori emrin \u201cRealiz\u00ebm socialist\u201d e cila p\u00ebrcaktoi standardin q\u00eb vepra artistike nuk mund t\u00eb jet\u00eb n\u00eb funksion t\u00eb vetvetes (L\u2019art pour l\u2019artisme), por n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb popullit, pra t\u00eb ket\u00eb funksion edukativ shoq\u00ebror. N\u00eb skulptur\u00eb, madje u p\u00ebrurua vlera e pest\u00eb estetike-heroikja: \u00e7do luft\u00ebtar, pun\u00ebtor merrte dimensione markante, ashtu si i ka hije Njeriut t\u00eb Ri Sovjetik.<\/p>\n Por, problemi nuk q\u00ebndron k\u00ebtu, ngaq\u00eb edhe n\u00eb SHBA shkruhen romane edukative, xhirohen nj\u00eb varg filmash edukativ\u00eb q\u00eb, pa dyshim, kan\u00eb ndikim pozitiv shoq\u00ebror. Problemi q\u00ebndron te doktrina, dogma e NJ\u00cbSHIT, t\u00eb parit n\u00eb shtet: nj\u00eb ideologji, nj\u00eb udh\u00ebheq\u00ebs, nj\u00eb stil, nj\u00eb shkrimtar, nj\u00eb kompozitor, nj\u00eb poet, nj\u00eb skulptor shtet\u00ebror, i cili n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb denj\u00eb i mish\u00ebron n\u00eb krijimtarin\u00eb e tij p\u00ebrcaktimet e artit socialist. Pra, dallimi nd\u00ebrmjet sistemit komunist t\u00eb vlerave dhe atij demokratik, variacionesh t\u00eb ndryshme, q\u00ebndron te parimi i diversitetit: i pari at\u00eb e percepton si rrezik, nd\u00ebrkaq i dyti si kusht, pa t\u00eb cilin nuk mund t\u00eb funksionoj\u00eb liria, sistemi n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi.<\/p>\n \u00c7far\u00eb duhet t\u00eb kuptojm\u00eb sot me l\u00ebvizje kulturore? A mund t\u00eb flitet p\u00ebr t\u00eb nj\u00ebjtat kushte shp\u00ebrthimi si\u00e7 ndodh\u00ebn ato t\u00eb shekullit XIX-XX?<\/strong><\/p>\n -Dy luft\u00ebrat bot\u00ebrore, tragjedin\u00eb q\u00eb shkaktuan ato, zbulimi i krimeve masive t\u00eb ndodhura n\u00eb sistemet komuniste, terrorizmi, zgjerimi i vlerave t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb s\u00eb konsumit, shkat\u00ebrrimi i ambientit dhe p\u00ebrfundimisht globalizmi disi e ngulfat\u00ebn optimizmin e mendimtar\u00ebve t\u00eb shekullit XIX dhe t\u00eb fillimit t\u00eb shekullit XX. D\u00ebshp\u00ebrimi e z\u00ebvend\u00ebsoi utopin\u00eb. Kjo dukuri, ky dyshim n\u00eb progresin e pandalsh\u00ebm u p\u00ebrhap sidomos n\u00eb sistemet, u th\u00ebn\u00e7im komuniste. K\u00ebt\u00eb klim\u00eb d\u00ebshp\u00ebruese, defetiste dhe t\u00eb pashpres\u00eb e p\u00ebrshkruan n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb gjeniale shkrimtari polak, nobelisti \u00c7esllav Millosh (Czeslaw Milosz \u2013 1911-2004), n\u00eb vepr\u00ebn \u201cMendja e rob\u00ebruar\u201d (1962).<\/p>\n Sidomos globalizmi instaloi rregullat n\u00eb tregun e p\u00ebrgjithsh\u00ebm q\u00eb p\u00ebrfundimisht i rr\u00ebnoi, jo vet\u00ebm \u00ebndrrat romantike, por edhe konceptet mbi artin. N\u00eb k\u00ebt\u00eb treg t\u00eb p\u00ebrbindsh\u00ebm q\u00eb vlon nga ofertat, nivelesh kulmore, pjesa d\u00ebrmuese e krijuesve t\u00eb ish-kampit socialist nuk din\u00eb si t\u00eb sillen, si t\u00eb adaptohen. Ata jo vet\u00ebm q\u00eb humb\u00ebn statusin shoq\u00ebror, integritetin dhe autoritetin, por edhe besimin n\u00eb krijimtarin\u00eb e tyre. N\u00eb k\u00ebt\u00eb klim\u00eb u fik edhe zjarri p\u00ebr l\u00ebvizje kulturore.<\/p>\n N\u00eb t\u00eb gjitha fushat e artit, thuhet se artist\u00ebt shqiptar\u00eb kan\u00eb p\u00ebrcjell\u00eb vet\u00ebm frym\u00ebn e rrymave dhe asnj\u00ebher\u00eb nuk kemi pasur pozicionim t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb t\u00eb nj\u00eb rryme t\u00eb caktuar. A ndani t\u00eb nj\u00ebjtin mendim dhe pse t\u00eb ket\u00eb ndodhur kjo?<\/strong><\/p>\n -Arti, krijimtaria n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi zhvillohet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb interaktive (nd\u00ebrvepruese) n\u00eb koh\u00eb dhe hap\u00ebsir\u00eb. \u00cbsht\u00eb e natyrshme q\u00eb krijuesit e m\u00ebdhenj t\u00eb ndikojn\u00eb te t\u00eb vegjlit, por ndodh edhe e kund\u00ebrta, q\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenjt\u00eb t\u00eb ndikohen nga t\u00eb vegjlit ose t\u00eb panjohurit. Bie fjala portretet e Modilianit jan\u00eb t\u00eb ndikuara nga afresket ortodokse, ashtu si nj\u00eb faz\u00eb e krijimtaris\u00eb s\u00eb Pikasos nga maskat afrikane. Nga aspekti teorik nuk mund t\u00eb p\u00ebrjashtohet mund\u00ebsia q\u00eb nj\u00eb krijues i madh bot\u00ebror t\u00eb jet\u00eb i ndikuar nga nj\u00eb krijues shqiptar. Por, ajo kryesorja, e v\u00ebrteta e madhe, nuk mund t\u00eb fshihet.<\/p>\n Qytet\u00ebrimi per\u00ebndimor \u00ebsht\u00eb hulumtues, inovativ, q\u00eb me guxim ec p\u00ebrpara, k\u00ebrkon p\u00ebrgjigje p\u00ebr pyetjet m\u00eb shqet\u00ebsuese t\u00eb \u00e7far\u00ebdo natyre, nd\u00ebrkaq ai lindor \u00ebsht\u00eb statik, konservativ q\u00eb petrifikon (ngurt\u00ebson) nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb jetes\u00ebs, nj\u00eb stil t\u00eb krijimtaris\u00eb q\u00eb quhet manieriz\u00ebm. Tradita, folklori jan\u00eb forma, produkte t\u00eb nj\u00eb mend\u00ebsie, t\u00eb nj\u00eb stili q\u00eb refuzon ndryshimin, p\u00ebrkat\u00ebsisht hapjen e horizontit p\u00ebr k\u00ebndshikime, bot\u00ebkuptime t\u00eb reja q\u00eb e frik\u00ebsojn\u00eb njeriun e pa m\u00ebsuar me ndryshimet e vazhdueshme. Shqiptar\u00ebt, ose jan\u00eb shum\u00eb modern, ose shum\u00eb konservativ\u00eb. Kemi letrar\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj, k\u00ebng\u00ebtar\u00eb t\u00eb shk\u00eblqyesh\u00ebm operistik\u00eb, aktor\u00eb t\u00eb shk\u00eblqyesh\u00ebm etj., mir\u00ebpo ende nuk arrijm\u00eb, bie fjala, t\u00eb lirohemi nga modelet anakronike t\u00eb varrimit ose t\u00eb dasm\u00ebs.<\/p>\n Qytet\u00ebrimi per\u00ebndimor parap\u00eblqen p\u00ebrsosm\u00ebrin\u00eb, nd\u00ebrkaq ai lindor tradicionalen. Nd\u00ebrtimi i piramidave d\u00ebshmon p\u00ebr p\u00ebrpjekjet e njeriut t\u00eb asaj kohe q\u00eb ta ndal\u00eb koh\u00ebn, ta pengoj\u00eb ndryshimin, ta p\u00ebrjet\u00ebsoj\u00eb t\u00eb tashmen e tij. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb p\u00ebrcaktim i brendsh\u00ebm q\u00eb e parap\u00eblqen statiken, mosndryshimin. K\u00ebto tipare fondamentale nuk mund t\u00eb ndryshohen brenda nj\u00eb nate. N\u00eb k\u00ebt\u00eb faz\u00eb, jo vet\u00ebm shqiptar\u00ebt, por edhe popujt e tjer\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj jan\u00eb n\u00eb faz\u00ebn e \u201cmimesisit\u201d, t\u00eb imitimit t\u00eb koncepteve dhe metodave per\u00ebndimore n\u00eb \u00e7do sfer\u00eb t\u00eb veprimtaris\u00eb shoq\u00ebrore, prej zgjedhjeve politike e deri te krijimtaria. K\u00ebto forma, m\u00ebnyra t\u00eb jetes\u00ebs, k\u00ebto standarde, qytet\u00ebrimi per\u00ebndimor ka krijuar p\u00ebr t\u2019i plot\u00ebsuar nevojat e veta, nd\u00ebrkaq ne i kopjojm\u00eb k\u00ebto forma t\u00eb krijimtaris\u00eb dhe veprimit politik q\u00eb t\u2019i ngjasojm\u00eb modelit q\u00eb e idealizojm\u00eb. Faz\u00ebn e mimesisit do ta tejkalojm\u00eb vet\u00ebm kur k\u00ebto standarde nuk do t\u2019i perceptojm\u00eb si t\u00eb huaja, por natyrsh\u00ebm do t\u00eb jetojm\u00eb me to.<\/p>\n A i nevojitet ende sot mendimit \u2013 p\u00ebr ta ndryshuar, apo shk\u00ebputur nga e kaluara \u2013 n\u00ebnshkrimi i manifesteve, ku shpallen idet\u00eb?<\/strong><\/p>\n -Nj\u00eb mendimtar ose krijues i mir\u00ebfillt\u00eb nuk b\u00ebn diskriminimin nd\u00ebrmjet se kaluar\u00ebs, s\u00eb sotmes dhe t\u00eb ardhmes. N\u00eb fush\u00ebn e krijimtaris\u00eb moda nuk \u00ebsht\u00eb kategori q\u00eb vetvetiu ka konotacion pozitiv, ve\u00e7mas n\u00ebse tema e debatit \u00ebsht\u00eb krijimtaria artistike. Veprat e Fidias, Eskilit, Shekspirit, Molierit, Dostojevskit, Markesit apo Gynter Grasit sot e gjith\u00eb dit\u00ebn jan\u00eb t\u00eb patejkalueshme. T\u00eb gjith\u00eb k\u00ebta kan\u00eb arritur majat e krijimtaris\u00eb pa marr\u00eb parasysh se cil\u00ebs rrym\u00eb i takojn\u00eb. Disa vlera t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs jan\u00eb t\u00eb patejkalueshme, prandaj n\u00eb k\u00ebt\u00eb klim\u00eb t\u00eb d\u00ebshp\u00ebrimit nga l\u00ebvizjet kulturore, manifestet apo pamfletet nuk mund t\u00eb ndryshojn\u00eb situat\u00ebn. Mendoj se k\u00ebto energji, k\u00ebto shpresa se situata mund t\u00eb ndryshohet me manifestime u shpenzua me demonstratat e vitit 1968 n\u00eb bot\u00eb, kur Sartri, i entuziazmuar nga energjia e k\u00ebtyre protestave, u p\u00ebrpoq ta jepte kontributin e tij, por mbeti vet\u00ebm, i d\u00ebshp\u00ebruar p\u00ebrjet\u00ebsisht. Kapitalizmi liberal i shteri k\u00ebto energji, k\u00ebt\u00eb optimiz\u00ebm revolucionar.<\/p>\n Megjithat\u00eb, krijimtaria \u00ebsht\u00eb e magjishme dhe q\u00ebndron mbi \u00e7do kanon q\u00eb p\u00ebrpiqen t\u00eb imponojn\u00eb teoricien\u00ebt, p\u00ebr t\u00eb kuptuar nj\u00eb vep\u00ebr artistike. Por, veprat artistike, sidomos ato figurative, nuk mund t\u00eb vler\u00ebsohen me kategori diskursive. Shpeshher\u00eb kritika e nj\u00eb vepre artistike, sidomos n\u00ebse autori i kritik\u00ebs \u00ebsht\u00eb i njohur, n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb zbuloj\u00eb vler\u00ebn e nj\u00eb vepre e mallkon at\u00eb me nj\u00eb formulim, kategorizim diskursiv q\u00eb e p\u00ebrdor p\u00ebr ta kuptuar ai vet\u00eb nj\u00eb vep\u00ebr figurative. Pastaj ai formulim b\u00ebhet bashkudh\u00ebtar i nj\u00eb vepre figurative, q\u00eb pengon lirsh\u00ebm t\u00eb soditet piktura, grafika, skulptura apo instalacioni.<\/p>\n \u00c7far\u00eb e ndryshon sot nj\u00eb komb?<\/strong><\/p>\n -Globalizmi, varf\u00ebria, mosfunksionimi i shtetit, i ligjit, relativizmi etik, huazimet, ndikimet nga jasht\u00eb q\u00eb dep\u00ebrtojn\u00eb p\u00ebrmes fes\u00eb, korrupsioni, krimi i organizuar, d\u00ebshp\u00ebrimi nga cil\u00ebsia e jetes\u00ebs, niveli i ul\u00ebt i cil\u00ebsis\u00eb s\u00eb krijimtaris\u00eb, p\u00ebr\u00e7arjet si pasoj\u00eb e polarizimit politik, vegjetimi si m\u00ebnyr\u00eb e vetme e jet\u00ebs pa ideale etj. jan\u00eb faktor\u00eb q\u00eb ndikojn\u00eb n\u00eb ndryshimin e identitetit t\u00eb nj\u00eb kombi. Deri von\u00eb shqiptar\u00ebt ishin t\u00eb perceptuar nga t\u00eb tjet\u00ebr si njer\u00ebz t\u00eb ndersh\u00ebm, me kodeks t\u00eb qart\u00eb moral, por tani ata kan\u00eb humbur k\u00ebt\u00eb imazh dhe perceptohen si popull q\u00eb \u00ebsht\u00eb i dh\u00ebn\u00eb vet\u00ebm pas t\u00eb mirave materiale. N\u00eb nj\u00eb takim me nj\u00eb misionar protestant q\u00eb gjat\u00eb koh\u00ebs punon n\u00eb Shqip\u00ebri, pyetjes sime t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb lidhur me vler\u00ebsimin e tij p\u00ebr karakterin e shqiptarit, ai, pa u thelluar mir\u00eb q\u00eb d\u00ebshmon se vler\u00ebsimin e kishte t\u00eb pjekur, m\u00eb tha: Jan\u00eb t\u00eb dh\u00ebn\u00eb pas t\u00eb mirave materiale. Por, \u00ebsht\u00eb p\u00ebr t\u00eb habitur se nocioni \u201calban\u201d te popujt e qytet\u00ebruar ka nj\u00eb dometh\u00ebnie sublime\u2026<\/p>\n A besoni n\u00eb riciklimin e jet\u00ebs dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye ndoshta edhe n\u00eb hipotez\u00ebn se \u00ebsht\u00eb e kot\u00eb t\u00eb ndryshosh bot\u00ebn \u2013 kujtoj k\u00ebtu nj\u00eb karikatur\u00eb britanike q\u00eb jep simbolikisht ciklimin e veprimeve t\u00eb njeriut, q\u00eb n\u00eb fund kthehet n\u00eb pozicionin fillestar. Por, ama, stadet kalojn\u00eb.<\/strong><\/p>\n -\u00c7do qytet\u00ebrim p\u00ebrpiqet t\u00eb gjej\u00eb p\u00ebrgjigje p\u00ebr arsyen e jet\u00ebs, p\u00ebr absurdin si pasoj\u00eb e pamund\u00ebsis\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjetur shpjegime qet\u00ebsuese p\u00ebr lindjen, jet\u00ebn, vdekjen, \u00e7do qytet\u00ebrim p\u00ebrpiqet t\u00eb gjej\u00eb shpjegime p\u00ebr t\u00ebr\u00ebsin\u00eb, por as q\u00eb ka arritur as q\u00eb do t\u00eb arrij\u00eb. Ashtu si bota shtazore q\u00eb funksion p\u00ebrmes instinkteve dhe s\u2019arrin dot t\u00eb mendoj\u00eb, t\u00eb gjykoj\u00eb si njeriu, ashtu edhe njeriu nuk arrin dot t\u00eb gjej\u00eb p\u00ebrgjigje p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjet metafizike. Qytet\u00ebrimet marrin hov kur pretendojn\u00eb se kan\u00eb gjetur p\u00ebrgjigje p\u00ebr k\u00ebto mistere dhe fillojn\u00eb ta humbin vitalitetin kur banalizohen ato p\u00ebrgjigje.<\/p>\n Qytet\u00ebrimi per\u00ebndimor \u00ebsht\u00eb p\u00ebrpjekur q\u00eb t\u00eb jap\u00eb p\u00ebrgjigje p\u00ebr k\u00ebto pyetje duke analizuar qenien e njeriut. P\u00ebr disa filozof\u00eb, qenia dhe kuptimi i jet\u00ebs \u00ebsht\u00eb puna (homo faber), p\u00ebr disa t\u00eb tjer\u00eb loja (homo ludens), nd\u00ebrkaq p\u00ebr postfrojdistin Markuze \u2013 erotika. Disa popuj t\u00eb tjer\u00eb nuk kridhen fare n\u00eb k\u00ebto dilema. Ata ende nuk jan\u00eb t\u00eb ndri\u00e7uar dhe ushqimin shpirt\u00ebror e marrin nga brenda, si f\u00ebmija p\u00ebrmes k\u00ebrthiz\u00ebs, p\u00ebrmes zakoneve dhe ritualeve. Ata nuk din\u00eb pse kan\u00eb ardhur n\u00eb k\u00ebt\u00eb bot\u00eb dhe natyrisht s\u2019din\u00eb si ta jetojn\u00eb jet\u00ebn, pos n\u00eb p\u00ebrputhje me tradit\u00ebn, me rregullat q\u00eb jan\u00eb p\u00ebrcaktuar kushedi kur, kushedi nga kush dhe kushedi pse.<\/p>\n A \u00ebsht\u00eb atdhedashuria, jo si nacionaliz\u00ebm, q\u00eb t\u00eb nxit p\u00ebr rebeliz\u00ebm \u2013 e p\u00ebr pasoj\u00eb dhe krijimin e atij kushti paraprak p\u00ebr lindjen e nj\u00eb l\u00ebvizjeje t\u00eb fuqishme kulturore?<\/strong><\/p>\n – Sa \u00ebsht\u00eb njeriu egoist, po aq \u00ebsht\u00eb altruist, sa \u00ebsht\u00eb mizantrop, po aq \u00ebsht\u00eb filantrop, sa \u00ebsht\u00eb individualist po aq \u00ebsht\u00eb qenie shoq\u00ebrore, sa \u00ebsht\u00eb i motivuar nga egoja po aq n\u00eb t\u00eb ndikon superegoja. Shpeshher\u00eb misioni shoq\u00ebror e suspendon tiparet e tjera t\u00eb personalitetit t\u00eb njeriut, shpeshher\u00eb idealet shoq\u00ebrore, drejt\u00ebsia, zbulimi i t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs, atdhedashuria, nacionalizmi, konceptet morale, frika nga izolimi, aq shum\u00eb e motivojn\u00eb njeriun sa q\u00eb ai arrin ta mund\u00eb instinktin e mbijetes\u00ebs.<\/p>\n \u00c7do individ dhe \u00e7do grup shoq\u00ebror kan\u00eb ndjenj\u00ebn e fort\u00eb individuale dhe shoq\u00ebrore p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb t\u00eb barabart\u00eb me t\u00eb tjer\u00ebt, t\u00eb respektuar. K\u00ebt\u00eb ndjenj\u00eb p\u00ebr barazi, Platoni e quajti \u201cthimos\u201d. Pra, thimosi e v\u00eb n\u00eb veprim njeriun q\u00eb t\u2019u kund\u00ebrvihet faktor\u00ebve q\u00eb e p\u00ebrbuzin, e n\u00ebnshtrojn\u00eb, e cenojn\u00eb integritetin e tij individual apo shoq\u00ebror. Pjesa diskursive, racionale e thimosit \u00ebsht\u00eb nacionalizmi. Ai mund t\u00eb jet\u00eb arrogant, brutal, \u00e7njer\u00ebzor, por mund t\u00eb jet\u00eb i drejt\u00eb, fisnik, i moralsh\u00ebm q\u00eb krijon kohezion n\u00eb shoq\u00ebri, i motivon njer\u00ebzit p\u00ebr liri, krijimtari, p\u00ebr nd\u00ebrveprim me t\u00eb tjer\u00ebt p\u00ebr tejkalim t\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsive, p\u00ebr angazhim t\u00eb vullnetsh\u00ebm shoq\u00ebror, p\u00ebr funksionimin m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb parimeve t\u00eb etike, e plot\u00ebson nevoj\u00ebn e thell\u00eb t\u00eb individit p\u00ebr p\u00ebrkat\u00ebsi nj\u00eb grupi shoq\u00ebror. Ata q\u00eb verb\u00ebrisht jan\u00eb kund\u00ebr nacionalizmit dhe ofrojn\u00eb z\u00ebvend\u00ebsimin e tij me p\u00ebrkat\u00ebsi ndaj grupimeve tjera, harrojn\u00eb faktin se vet\u00ebm nacionalizmi krijon mekanizma t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm, shtetin, q\u00eb mbron dhe kultivon vlera me t\u00eb cilat identifikohet nj\u00eb njeri.<\/p>\n Jan\u00eb absurde dhe kund\u00ebrth\u00ebn\u00ebse tezat q\u00eb pohojn\u00eb se m\u00eb par\u00eb ndjenja nacionale nuk paska ekzistuar, si dhe tezat se ndjenjat e sotme nacionale qenkan anakroniz\u00ebm. Por, askush nuk mund t\u00eb mohoj\u00eb faktin se popujt q\u00eb kan\u00eb krijuar m\u00eb her\u00ebt shtetin e tyre jan\u00eb m\u00eb t\u00eb p\u00ebrparuar sesa popujt q\u00eb nuk kan\u00eb arritur ta realizojn\u00eb k\u00ebt\u00eb q\u00ebllim, ose faktin se shtetet nacionale jan\u00eb imune ndaj faktor\u00ebve shp\u00ebrb\u00ebr\u00ebs. Nj\u00eb popull q\u00eb nuk arrin t\u00eb krijoj\u00eb shtetin nacional, nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb do t\u2019i angazhoj\u00eb kapacitet p\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebllim dhe shum\u00eb aspekte t\u00eb tjera q\u00eb e b\u00ebjn\u00eb jet\u00ebn e njeriut interesante do t\u00eb lihen pas dore, p\u00ebrfshi k\u00ebtu edhe angazhimin kulturor. Si pasoj\u00eb e gjith\u00eb k\u00ebsaj \u00ebsht\u00eb shthurja e elit\u00ebs, ikja e trurit n\u00eb shtete t\u00eb tjera. Aty ku nacionalizmi ka qen\u00eb ideal frym\u00ebzues, aty zhvillimi \u00ebsht\u00eb i pandalsh\u00ebm, aty madje m\u00eb leht\u00eb nd\u00ebrtohet shteti funksional ligjor dhe aty ku nacionalizmi \u00ebsht\u00eb i rrejsh\u00ebm, i keqp\u00ebrdorur p\u00ebr q\u00ebllime t\u00eb tjera, shfaqen procese degjeneruese q\u00eb e komprometojn\u00eb at\u00eb.<\/p>\n Si mund t\u00eb shkulet ndryshe e kaluara, ajo pjes\u00eb e mentalitetit q\u00eb e l\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb pas pa ndri\u00e7imin e s\u00eb ardhmes, vizionin?<\/strong><\/p>\n -Mendoj se \u00e7do gj\u00eb \u00ebsht\u00eb e lidhur me vet\u00ebdijen e njeriut, me vler\u00ebsimet e tija t\u00eb ngjarjeve, t\u00eb proceseve, t\u00eb rolit t\u00eb personaliteteve, t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb, t\u00eb huazimeve etj. T\u00eb qenit gjat\u00eb koh\u00eb n\u00ebn sundimin e huaj ka ndikuar q\u00eb t\u00eb interiorizohen (t\u00eb brend\u00ebsohen) huazimet nga kulturat e tjera, duke filluar nga kostumet e deri te sintaksa, struktura e gjuh\u00ebs. K\u00ebto dep\u00ebrtime t\u00eb huazimeve, shpesh b\u00ebhen pjes\u00eb e identitetit t\u00eb nj\u00eb populli sa q\u00eb ato nuk njihen m\u00eb si element i huaj. Bie fjala, n\u00eb Tiran\u00eb, n\u00eb epiqendr\u00ebn e kultur\u00ebs shqiptare, dimit\u00eb (\u00e7itjanet, kulet) ende paraqiten si pjes\u00eb e tradit\u00ebs komb\u00ebtare ose disa k\u00ebng\u00ebtar\u00eb t\u00eb ndikuar nga m\u00ebnyra e k\u00ebndimit t\u00eb ilahive, jan\u00eb t\u00eb bindur se ai k\u00ebndim, ato k\u00ebng\u00eb jan\u00eb reprezent\u00eb t\u00eb denj\u00eb t\u00eb tradit\u00ebs son\u00eb muzikore ose kapu\u00e7at me dantella, t\u00eb ngjashme me ato t\u00eb popujve t\u00eb lindjes s\u00eb mesme, \u00e7ifut\u00ebve, arab\u00ebve, pakistanez\u00ebve, tashm\u00eb, p\u00ebr nj\u00eb segment t\u00eb popullit shqiptar, jan\u00eb b\u00ebr\u00eb pjes\u00eb e identitetit t\u00eb tyre.<\/p>\n \u00cbsht\u00eb krejt\u00ebsisht e qart\u00eb se huazimet nuk mund t\u00eb ndalen me urdhra, si n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn, t\u00eb tashmen ose t\u00eb ardhmen, mir\u00ebpo di\u00e7ka tjet\u00ebr duhet t\u00eb merret parasysh: huazimi i muzik\u00ebs rok apo rep nuk mund t\u00eb relativizohet me at\u00eb t\u00eb ilahive, ngaq\u00eb k\u00ebto t\u00eb fundit paraqiten si pjes\u00eb tipizuese e tradit\u00ebs son\u00eb, origjin\u00ebs son\u00eb, ashtu si blu-xhinsat q\u00eb nuk mund t\u00eb krahasohen me kapu\u00e7at-dantell\u00eb q\u00eb sot perceptohen si element t\u00eb tradit\u00ebs. \u00c7dokush sot di se muzika rok apo blu-xhinsat jan\u00eb huazime, por shum\u00eb pak veta din\u00eb se ilahit\u00eb, nj\u00eb pjes\u00eb e madhe e muzik\u00ebs son\u00eb popullore, si dhe dimit\u00eb, sofra, t\u00eb ulurit k\u00ebmb\u00ebkryq etj. jan\u00eb po ashtu huazime, madje edhe m\u00eb t\u00eb rrezikshme, ngaq\u00eb trajtohen si fondament i kultur\u00ebs dhe i identitetit ton\u00eb komb\u00ebtar.<\/p>\n Disa shtete formohen si pasoj\u00eb e idealeve etnike, t\u00eb cilat b\u00ebhen komb\u00ebtare pas formimit t\u00eb shtetit, disa mbi baza t\u00eb interesit politik, strategjik etj. K\u00ebto t\u00eb fundit e formojn\u00eb shtetin pastaj e form\u00ebsojn\u00eb identitetin komb\u00ebtar, si SHBA-t\u00eb bie fjala. \u00cbsht\u00eb absurde q\u00eb n\u00eb nj\u00eb shtet q\u00eb \u00ebsht\u00eb ngritur mbi interesin etnik, t\u00eb p\u00ebrthahet segmenti kulturor, p\u00ebrkat\u00ebsisht, b\u00ebrthama e identitetit komb\u00ebtar, faktori q\u00eb e nxiti procesin e formimit t\u00eb shtetit komb\u00ebtar.<\/p>\n S\u2019ka nevoj\u00eb t\u00eb shkulet e kaluara p\u00ebr t\u00eb pasur vizion p\u00ebr t\u00eb ardhmen, por duhet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kritike t\u00eb ndri\u00e7ohen p\u00ebrkat\u00ebsit\u00eb, me mjeshtri t\u00eb gdhendet guri i diamantit ose t\u00eb ndahet, t\u00eb pakt\u00ebn n\u00eb planin e vet\u00ebdijes komb\u00ebtare, shapi prej sheqerit. \u00c7do popull i civilizuar e ka b\u00ebr\u00eb k\u00ebt\u00eb.<\/p>\n Energjia jon\u00eb, ballkanike, mesdhetare, \u00e7far\u00eb mund t\u00eb b\u00ebj\u00eb tjet\u00ebr ve\u00e7 mbajtjes lidhur pas kompleksit dhe krijimit t\u00eb miteve \u2013 a mund t\u00eb jen\u00eb k\u00ebto arsye pse Ballkani \u00ebsht\u00eb n\u00eb qerthull gjithnj\u00eb dhe nuk ec\u00ebn p\u00ebrpara\u2026<\/p>\n -Vetvetiu asgj\u00eb t\u00eb keqe nuk vjen nga mitet, por nga instrumentalizimi i tyre p\u00ebr interesa hegjemoniste nacionaliste, nga keqp\u00ebrdorimi i tyre politik q\u00eb krijon vuajtje dhe tragjedi te popujt e tjer\u00eb. Sot k\u00ebta popuj keqp\u00ebrdorues abuzojn\u00eb edhe me fet\u00eb, konkretisht me krishterimin, nj\u00ebsoj si me mitet. Duke paraqitur veten si t\u00eb krishter\u00eb t\u00eb devotsh\u00ebm, abuzuesit k\u00ebrkojn\u00eb, n\u00eb fakt, licenc\u00ebn p\u00ebr d\u00ebnim t\u00eb popujve t\u00eb tjer\u00eb me p\u00ebrkat\u00ebsi tjet\u00ebr fetare. Shembulli tipik i abuzimit t\u00eb k\u00ebtill\u00eb \u00ebsht\u00eb Maqedonia. Kryeministri aktual, Gruevski, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb brutale i instrumentalizon k\u00ebta faktor\u00eb, mitin dhe besimin fetar: e p\u00ebrvet\u00ebson iden\u00eb e prejardhjes antike t\u00eb maqedonasve dhe n\u00eb \u00e7do k\u00ebnd t\u00eb qyteteve m\u00ebton t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb p\u00ebrmendore p\u00ebr personalitetet e antik\u00ebs. Krahas k\u00ebsaj, ai, duke shfryt\u00ebzuar buxhetin shtet\u00ebror, q\u00eb sipas Kushtetut\u00ebs duhet t\u00eb jet\u00eb shekullar, paralajm\u00ebron nd\u00ebrtimin e kishave, katedraleve, jo p\u00ebr ideale, por q\u00eb t\u00eb provokoj\u00eb komunitetin mysliman q\u00eb t\u00eb pozicionohet n\u00eb istikamet fetare. K\u00ebshtu, ai nj\u00eb luft\u00eb t\u00eb humbur politike dhe etnike e bart n\u00eb terrenin mitik dhe fetar, me shpres\u00eb q\u00eb t\u00eb dal\u00eb fitues.<\/p>\n N\u00eb dallim nga popujt e tjer\u00eb t\u00eb Ballkanit, vet\u00ebm shqiptar\u00ebt nuk thirren n\u00eb fikcione, n\u00eb mite dhe Zot, ngaq\u00eb kauza e tyre \u00ebsht\u00eb vetvetiu reale dhe se ka gjasa t\u00eb natyrshme t\u00eb realizohet. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rrafsh \u00e7\u00ebshtja dhe kultura shqiptare dallon nga ato t\u00eb popujve t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb Ballkanit. Kauza jon\u00eb \u00ebsht\u00eb reale\u2026<\/p>\n Dikur n\u00eb vitet \u201820-\u201830 shqiptar\u00ebt n\u00eb Itali, Bukuresht, Sofje, Egjipt etj. ngrit\u00ebn vatra kulturore dhe \u201cdetyruan\u201d autoritetet e vendeve p\u00ebr ta njohur gjuh\u00ebn shqipe, ashtu dhe kultur\u00ebn \u2013 sot nuk ndihet m\u00eb kjo ndjeshm\u00ebri. Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb vendi yn\u00eb \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb han me 100 porta, jasht\u00eb njohja ka humbur kuptimin e saj fillestar, si l\u00ebvizje, \u00e7\u2019tregon ky baromet\u00ebr?<\/p>\n -N\u00eb gjuh\u00ebn latine ekziston nj\u00eb sentenc\u00eb q\u00eb mund ta shpjegoj\u00eb k\u00ebt\u00eb dilem\u00eb: \u201cQuius lingua eius regio\u201d (E kujt \u00ebsht\u00eb gjuha i atij \u00ebsht\u00eb territori). Italia, Bukureshti, Sofja, Egjipti, un\u00eb do t\u00eb shtoja edhe Shqip\u00ebria nuk frik\u00ebsohen nga gjuh\u00ebt e pakicave t\u00eb pap\u00ebrfillshme\u2026<\/p>\n Dhe s\u00eb fundi, a vlen m\u00eb mendimi shqiptar, praktikisht, p\u00ebr t\u00eb artikuluar interesat komb\u00ebtare?<\/strong><\/p>\n -Mendimet, \u00e7far\u00ebdo qofshin, ato modifikohen, n\u00eb var\u00ebsi nga rrethanat. Vler\u00ebsoj se mendimi shqiptar zhvillohet gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb dhe do t\u00eb jet\u00eb n\u00eb funksion t\u00eb \u00e7\u00ebshtjes komb\u00ebtare. Un\u00eb e shoh at\u00eb gjenerat\u00eb dhe fuqin\u00eb e motivacionit, t\u00eb argumenteve t\u00eb tyre.<\/p>\n (Botuar n\u00eb gazet\u00ebn \u2018Standard\u2019 t\u00eb Tiran\u00ebs. \u2013 5 shkurt, 2011<\/em>)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ekskluzivisht p\u00ebr gazet\u00ebn \u201cStandard\u201d nj\u00eb prej mendimtar\u00ebve t\u00eb rrall\u00eb t\u00eb trevave shqiptare i p\u00ebrgjigjet historis\u00eb dhe dilemave shqiptare p\u00ebr l\u00ebvizjet e mendimit ose \u00e7far\u00eb shoq\u00ebroi ndryshimet e m\u00ebdha n\u00eb Evrop\u00eb nga l\u00ebvizjet kulturore n\u00eb epoka. N\u00eb k\u00ebt\u00eb intervist\u00eb ekskluzive p\u00ebr \u2018Standard\u2019, Xhaferi nd\u00ebr t\u00eb tjera thot\u00eb: Neoshqiptarizmi u shqua m\u00eb shum\u00eb se l\u00ebvizjet e tjera, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,4],"tags":[],"yoast_head":"\n